Ochrona dóbr kultury na wypadek wojny – kompleksowy przewodnik dla instytucji i samorządów

Nowe regulacje prawne, szczególnie ustawa z 2024 r. o ochronie ludności oraz inne przepisy, nakładają na samorządy i instytucje kultury konkretne obowiązki w zakresie przygotowania planów ochrony dóbr kultury.

Co obejmuje ten przewodnik?
Ten przewodnik szczegółowo omawia polskie przepisy prawne dotyczące ochrony dóbr kultury w sytuacjach kryzysowych, procedury ewakuacji zbiorów muzealnych oraz praktyczne rozwiązania zabezpieczające. Zwraca uwagę na konieczność dostosowania procedur do różnych okoliczności, takich jak wojna, klęski żywiołowe czy inne sytuacje kryzysowe. Szczególny nacisk położono na prowadzenie, zarządzanie i zabezpieczanie dokumentacji zbiorów jako kluczowego elementu ochrony. NIE jest to poradnik techniczny dotyczący konserwacji zabytków ani ogólny zarys historii ochrony dziedzictwa.

Dla kogo jest ten przewodnik?
Niniejszy poradnik jest przeznaczony dla dyrektorów muzeów, konserwatorów zabytków, pracowników samorządów oraz służb ratowniczych odpowiedzialnych za ochronę dziedzictwa. Opisuje zadania poszczególnych instytucji i służb w zakresie ochrony dóbr kultury, zgodnie z obowiązującymi aktami prawnymi i konwencjami międzynarodowymi. Niezależnie od tego, czy zarządzasz miejskim muzeum, czy koordynujesz działania ratownicze w powiecie, znajdziesz tutaj konkretne procedury i obowiązki prawne.

Dlaczego to ma znaczenie?
Współczesne konflikty zbrojne pokazują, że niszczenie dziedzictwa kulturowego staje się celową strategią wojenną. Dobra kultury stanowią element spajający wspólnotę narodową, a ich utrata ma długotrwałe skutki dla tożsamości społecznej i możliwości odbudowy po konflikcie. Ochrona dóbr kultury ma kluczowe znaczenie dla zachowania tożsamości narodowej i historycznej społeczeństwa. Przygotowanie na wypadek wojny jest nie tylko obowiązkiem prawnym, ale koniecznością dla zachowania polskiego dziedzictwa narodowego.

Czego się nauczysz:
  ● podstawowych przepisów Konwencji haskiej i polskiej ustawy o ochronie ludności z 2024 r.,
  ● wymagań dotyczących krajowego planu ochrony dóbr kultury do 2026 roku,
  ● procedur ewakuacji zbiorów muzealnych i transport dzieł sztuki,
  ● praktycznych rozwiązań problemów kadrowych i budżetowych.

Ochrona dóbr kultury na wypadek wojny opiera się na aktach prawnych, w tym formalnych aktach, takich jak akty ratyfikacyjne międzynarodowych konwencji, a także krajowych regulacjach prawnych, które definiują zarówno przedmiot ochrony, jak i konkretne obowiązki państw i instytucji. Obowiązek ochrony dziedzictwa kulturowego wynika z kluczowych aktów prawnych w Polsce.

System prawny ochrony dziedzictwa w czasie wojny łączy regulacje międzynarodowego prawa humanitarnego z krajowymi przepisami administracyjnymi, tworząc kompleksowy mechanizm prewencyjny i operacyjny. W tym kontekście istotne jest sporządzanie i przechowywanie dokumentów dotyczących planowania, inwentaryzacji oraz waloryzacji dóbr kultury współczesnej. Znaczenie ochrony dziedzictwa kulturowego jako elementu bezpieczeństwa narodowego zostało podkreślone w najnowszych polskich regulacjach prawnych, które nakładają na państwo obowiązek zapewnienia odpowiednich środków i procedur ochrony dóbr kultury. Wskazane jest również stosowanie się do zaleceń i wytycznych zawartych w aktach prawnych dotyczących ochrony dziedzictwa, zwłaszcza w kontekście konfliktu zbrojnego wraz z obowiązkami wynikającymi z międzynarodowych aktów prawnych, takich jak konwencje, i regulaminem wykonawczym, który określa szczegółowe zasady realizacji konwencji. Podstawowy międzynarodowy akt prawny w tej dziedzinie stanowi Konwencja haska, która zakazuje atakowania dóbr kultury i nakłada na państwa obowiązek ich ochrony już w czasie pokoju.

Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 14 maja 1954 roku stanowi podstawę międzynarodowego systemu ochrony dziedzictwa kulturowego. Definiuje dobra kultury jako “dobra ruchome i nieruchome o wielkim znaczeniu dla dziedzictwa kulturalnego każdego narodu”, obejmując zabytki architektury, dzieła sztuki, rękopisy, zbiory naukowe oraz ośrodki zawierające znaczną liczbę dóbr kulturalnych.

Regulamin wykonawczy i Protokół do Konwencji precyzują kluczowe zobowiązania, w tym zakaz używania dóbr kultury do celów wojskowych, obowiązek powstrzymania się od aktów kradzieży i wandalizmu oraz konieczność zwrotu nielegalnie wywiezionych obiektów. Konwencja wraz z regulaminem wykonawczym wprowadza międzynarodowy znak ochronny w postaci ‘Błękitnej Tarczy’ (Blue Shield International) dla obiektów i zbiorów objętych szczególną ochroną.

Ratyfikacja przez Polskę w 1956 roku oznacza pełne zobowiązanie do implementacji przepisów konwencji w krajowym systemie prawnym i przygotowania środków opieki nad dobrami kulturalnymi już w czasie pokoju.

Ustawa wprowadza nowe podejście łączące ochronę życia ludzkiego z ochroną dóbr kultury jako integralnych elementów bezpieczeństwa narodowego. Nawiązuje do definicji dóbr kulturalnych z Konwencji haskiej, obejmując zasadniczo te same grupy obiektów wskazane w art. 1 tej konwencji, z uwzględnieniem krajowych definicji zabytków i zbiorów.

Ustawa traktuje dobra kultury jako element spajający wspólnotę narodową, którego ochrona ma kluczowe znaczenie dla zachowania tożsamości w czasie kryzysu. Regulacje nakładają na organy administracji publicznej i instytucje kultury konkretne obowiązki planowania i przygotowania środków ochrony.

Nowe przepisy ustanawiają obowiązek opracowania krajowego planu ochrony dóbr kultury na czas wojny, który ma służyć wdrożeniu zobowiązań wynikających z Konwencji haskiej i innych aktów prawa międzynarodowego w krajowym systemie bezpieczeństwa.

Artykuł 45 ustawy o ochronie ludności wprowadza obowiązek opracowania krajowego planu ochrony dóbr kultury, który ma zostać przygotowany w odpowiedzi na współczesne zagrożenia wojenne i doświadczenia konfliktów międzynarodowych. W ramach opracowywania planu konieczne jest przeprowadzenie szczegółowych analiz zagrożeń oraz przygotowanie i zabezpieczenie odpowiedniej dokumentacji dotyczącej zbiorów, co umożliwia skuteczną ochronę dóbr kultury w sytuacjach kryzysowych.

Krajowy plan ochrony dóbr kultury na czas wojny musi zostać przyjęty do końca 2026 r. i ma obowiązywać od 1. stycznia 2027 r., przy czym wdrożenie jego założeń przez instytucje kultury i samorządy będzie procesem rozłożonym w czasie. Rozporządzenie Ministra Kultury określi szczegółowe wymagania dotyczące zawartości planu, w tym wykazy dóbr ruchomych i nieruchomych wymagających ochrony.

Plan będzie zawierał metody ochrony dostosowane do różnych scenariuszy zagrożeń oraz szczegółowe procedury ewakuacji zbiorów z terytoriów zagrożonych. Kluczowym elementem jest koordynacja działań między instytucjami kultury, administracją samorządową oraz służbami ratowniczymi.

Opracowanie planu wymaga współpracy międzyresortowej, łączącej kompetencje Ministerstwa Kultury, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz Ministerstwa Obrony Narodowej.

Artykuł 47 ustawy o ochronie ludności nakłada obowiązek przeprowadzenia analizy zbiorów według wartości kulturowej i historycznej. Analiza musi uwzględniać unikatowość obiektów, ich znaczenie dla dziedzictwa narodowego oraz możliwości techniczne zabezpieczenia i przemieszczania.

Podział na kategorie według wartości kulturowej pozwoli ustalić priorytety ewakuacji, gdzie obiekty najcenniejsze będą ewakuowane w pierwszej kolejności. System kategoryzacji musi być zrozumiały dla służb ratowniczych i umożliwiać szybkie podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych.

Ustalenie priorytetów ewakuacji obejmuje nie tylko wartość artystyczną, ale również wymiary techniczne, wagę i wymagania konserwatorskie poszczególnych obiektów. System oznakowania zbiorów dla służb ratowniczych musi być jednolity na terenie całego kraju.

Artykuł 48 ustawy o ochronie ludności reguluje procedury rozśrodkowania dóbr ruchomych poza miejsca szczególnie zagrożone. Rozśrodkowanie oznacza przemieszczenie najcenniejszych obiektów do alternatywnych magazynów i ukryć przygotowanych już w czasie pokoju.

Wymagania dotyczące alternatywnych magazynów obejmują odpowiednie warunki klimatyczne, zabezpieczenia przeciwpożarowe i dostępność dla transportu specjalistycznego. Magazyny muszą być zlokalizowane z dala od potencjalnych celów wojskowych i obszarów o wysokim ryzyku działań zbrojnych.

Ochrona informacji o trasach i miejscach ewakuacji ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa operacji. Szczegóły planów ewakuacji będą udostępniane wyłącznie upoważnionym osobom na zasadzie “need to know”.

Skuteczne wdrożenie planu krajowego wymaga opracowania szczegółowych procedur operacyjnych na poziomie poszczególnych instytucji kultury.

Polecamy też inne artykuły z naszego bloga:   Zabytkowe sejfy

Bezpieczna prezentacja zbiorów i kolekcji

Zabezpieczenie zbiorów muzealnych – kompleksowy przewodnik po ochronie eksponatów

Realizacja skutecznej ochrony dóbr kultury w Polsce to proces wymagający ścisłej współpracy pomiędzy instytucjami kultury, służbami ratowniczymi oraz organami administracji publicznej. W obliczu konfliktu zbrojnego, zagrożeń pożarowych, kradzieży czy innych sytuacji kryzysowych ochrona dóbr kultury staje się jednym z kluczowych zadań państwa i samorządów. Odpowiedzialność ta wynika zarówno z przepisów krajowych, jak i zobowiązań międzynarodowych, w szczególności z Konwencji haskiej oraz rozporządzenia ministra kultury dotyczącego zabezpieczania zbiorów muzealnych.

W praktyce, ochrona dóbr kultury opiera się na systematycznym monitorowaniu zagrożeń, opracowaniu i wdrażaniu szczegółowych procedur oraz gotowości do szybkiego reagowania. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 2. września 2014 r. w sprawie zabezpieczenia zbiorów muzealnych określa zasady przygotowania zbiorów muzealnych do ewakuacji, zabezpieczenia ich przed pożarem, kradzieżą i innymi zagrożeniami, a także wskazuje na konieczność regularnych przeglądów i aktualizacji planów ochrony. W sytuacjach kryzysowych, takich jak konflikt zbrojny, obowiązek ochrony dóbr kultury na własnym terytorium oraz – w razie sprawowania okupacji – na obszarach okupowanych wynika z Konwencji haskiej, a w polskim porządku prawnym jest powiązany z ustawą o ochronie ludności z 2024 r. oraz ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Kluczowym elementem realizacji ochrony dóbr kultury jest opracowanie krajowego planu ochrony, który określa metody zabezpieczenia, miejsca ukrycia, trasy ewakuacji oraz niezbędne środki techniczne i finansowe. Plan ten musi być dostosowany do specyfiki zagrożeń, rodzaju zbiorów oraz możliwości logistycznych instytucji. Wdrożenie tych rozwiązań wymaga nie tylko ścisłego przestrzegania określonych procedur, ale także regularnych szkoleń personelu i współpracy z wyspecjalizowanymi służbami ratowniczymi, w szczególności strażą pożarną.

Ochrona dóbr kultury w czasie kryzysu to także rozwijanie współpracy międzynarodowej, wymiana doświadczeń oraz ciągłe doskonalenie procedur. Wspólne działania z partnerami zagranicznymi, udział w międzynarodowych programach ochrony dziedzictwa i korzystanie z dobrych praktyk innych krajów pozwalają podnieść poziom bezpieczeństwa polskich zbiorów i zabytków.

Warto podkreślić, że ochrona dóbr kultury w Polsce jest ściśle uregulowana przez prawo – zarówno przez ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, jak i przez akty wykonawcze, które precyzują zasady ochrony w różnych okolicznościach. Każda instytucja kultury, samorząd czy właściciel zabytku ma obowiązek wdrożenia odpowiednich procedur i zapewnienia środków na realizację zadań związanych z ochroną dziedzictwa narodowego.

Podsumowując, skuteczna realizacja ochrony dóbr kultury wymaga kompleksowego podejścia, jasno określonych zasad i procedur, a także ścisłej współpracy wszystkich zaangażowanych podmiotów. Tylko takie działania pozwolą na zachowanie najcenniejszych zbiorów, zabytków i dzieł sztuki dla przyszłych pokoleń, nawet w obliczu najtrudniejszych zagrożeń.

Ochrona dóbr kultury w czasie konfliktu zbrojnego to jedno z najważniejszych wyzwań stojących przed instytucjami kultury, samorządami oraz właścicielami zabytków. W praktyce oznacza to nie tylko wdrożenie procedur ewakuacji i zabezpieczenia zbiorów, ale także ścisłe przestrzeganie międzynarodowych i krajowych regulacji prawnych. Konwencja haska o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego i regulamin wykonawczy do tej konwencji nakładają na państwa obowiązek ochrony dóbr kultury zarówno na swoim obszarze, jak i na terytoriach okupowanych. Odpowiedzialność ta obejmuje zarówno dzieła sztuki, jak i zabytki nieruchome oraz zbiory muzealne.

W sytuacjach kryzysowych, takich jak wojna czy zagrożenie militarne, ochrona dóbr kultury staje się integralną częścią działań na rzecz ochrony ludności. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego precyzuje zasady zabezpieczenia zbiorów muzealnych przed pożarem, kradzieżą oraz innymi zagrożeniami, a także określa procedury przygotowania do ewakuacji. Właściwe wdrożenie tych przepisów wymaga nie tylko opracowania szczegółowych planów, ale również regularnych szkoleń personelu i współpracy z Państwową Strażą Pożarną oraz innymi służbami ratowniczymi.

Ochrona dóbr kultury w czasie kryzysu to także wyraz odpowiedzialności za dziedzictwo narodowe i przyszłe pokolenia. Zabezpieczenie dzieł sztuki i zabytków przed zniszczeniem lub utratą ma wymiar etyczny i prawny – zarówno w świetle konwencji haskiej, jak i polskiej ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Obowiązek ochrony spoczywa nie tylko na instytucjach państwowych, ale również na właścicielach i użytkownikach obiektów zabytkowych.

W praktyce, skuteczna ochrona dóbr kultury podczas konfliktu zbrojnego wymaga opracowania i wdrożenia procedur ewakuacji, zabezpieczenia zbiorów w specjalnie przygotowanych magazynach oraz ścisłej współpracy międzynarodowej. Konwencja haska zobowiązuje państwa do przygotowania planów ochrony dóbr kultury na wypadek wojny, a ich realizacja powinna być regularnie aktualizowana i dostosowywana do zmieniających się zagrożeń. Współpraca z partnerami zagranicznymi oraz udział służb ratowniczych są kluczowe dla skutecznego zabezpieczenia dziedzictwa narodowego w sytuacjach kryzysowych.

Ochrona dóbr kultury w Polsce opiera się na jasno określonych zasadach i procedurach, które muszą być wdrażane zarówno w czasie pokoju, jak i w trakcie konfliktu zbrojnego. Tylko konsekwentne stosowanie się do przepisów, odpowiedzialność wszystkich zaangażowanych stron oraz rozwijanie współpracy międzynarodowej pozwolą na zachowanie najcenniejszych dóbr kultury dla przyszłych pokoleń.

Ochrona dóbr kultury w praktyce wymaga przygotowania konkretnych procedur ewakuacji, zapewnienia odpowiednich zasobów, środków finansowych i wdrożenia procedur mających na celu skuteczną ochronę w sytuacji kryzysowej. Konieczne jest także zabezpieczenie odpowiedniego sprzętu transportowego oraz szkolenie personelu. Istotne znaczenie ma również bezpieczne przechowywanie zbiorów i dzieł sztuki, zgodnie z branżowymi standardami, które zapewniają ich ochronę i zachowanie w dłuższym okresie czasu. W przypadku przechowywania zbiorów należy rozważyć zastosowanie różnych metod zabezpieczenia, dostosowanych do rodzaju obiektu, takich jak obrazy, rzeźby czy archiwalia, a także korzystać z magazynów przeznaczonych do ewakuacji i ochrony tych zasobów.

Podczas transportu dzieł sztuki, w tym rzeźb, należy przestrzegać dopuszczalnych limitów i norm dotyczących przewozu, mających na celu minimalizację ryzyka uszkodzenia. Ewakuacja ruchomych dóbr kultury wiąże się z ryzykiem uszkodzenia podczas transportu, dlatego wiedza o bezpiecznym obchodzeniu się z zabytkami minimalizuje to ryzyko. Dzieła sztuki mające wysoką wartość lub wymagające szczególnych zabezpieczeń powinny być pakowane i przewożone zgodnie z obowiązującymi standardami. W transporcie powinno uczestniczyć co najmniej tylu pracowników, ile wynika z wartości i gabarytów ładunku, aby zapewnić odpowiedni poziom bezpieczeństwa. Każda interwencja w ochronie dóbr kultury powinna być starannie zaplanowana, a zastosowanie wybranych metod i procedur musi być dopasowane /dostrojone/dopasowane do specyfiki danego obiektu i sytuacji.

Doświadczenia polskich instytucji kultury pokazują, że skuteczność ochrony zależy od jakości przygotowań w czasie pokoju.

Kiedy stosować tę procedurę: Procedura jest uruchamiana przy wzroście poziomu zagrożenia do stopnia “CHARLIE” lub na polecenie wojewody w ramach działań ochrony ludności.

• 1. Aktywacja zespołu kryzysowego: dyrektor muzeum lub upoważniona osoba powołuje zespół ewakuacyjny i uruchamia plan ewakuacji zgodnie z wcześniej przygotowaną dokumentacją.
• 2. Przygotowanie obiektów priorytetowych: pakowanie dzieł sztuki według list priorytetowych, z użyciem specjalistycznych opakowań i materiałów amortyzujących przystosowanych do każdego typu obiektu.
• 3. Koordynacja transportu: wezwanie służb ratowniczych, PSP lub OSP przeszkolonych w transporcie dzieł sztuki oraz zabezpieczenie tras ewakuacji wolnych od zagrożeń. W ewakuacji powinna uczestniczyć co najmniej minimalna liczba osób, dostosowana do wartości i gabarytów ładunku, aby zapewnić odpowiedni poziom bezpieczeństwa i zgodność z wytycznymi.
• 4. Dokumentacja przemieszczenia: sporządzenie protokołów przekazania obiektów z dokładnym opisem stanu zachowania i miejsca docelowego przechowywania.

Transport obiektów kultury w sytuacjach kryzysowych wymaga specjalistycznych pojazdów wyposażonych w systemy tłumienia drgań i kontrolę warunków atmosferycznych. Pojazdy muszą być przystosowane do przewozu różnych typów obiektów - od małych eksponatów po duże rzeźby i elementy wystroju architektonicznego. W przypadku transportu dzieł sztuki obowiązują dopuszczalne limity wagowe, normy bezpieczeństwa oraz standardy dotyczące przewozu, które mają na celu minimalizację ryzyka uszkodzenia.

Systemy tłumienia drgań są szczególnie istotne dla obiektów wrażliwych na wstrząsy, takich jak ceramika, szkło czy instrumenty muzyczne. Kontrola temperatury i wilgotności podczas transportu zapobiega uszkodzeniom konserwatorskim, które mogą być nieodwracalne. Ewakuacja ruchomych dóbr kultury, takich jak obrazy, rzeźby czy zabytkowe meble, wiąże się z ryzykiem uszkodzenia podczas transportu. Wiedza o bezpiecznym obchodzeniu się z zabytkami minimalizuje to ryzyko.

Rodzaje opakowań obejmują miękkie zabezpieczenia dla obiektów odpornych oraz skrzynie transportowe dla eksponatów mających wysoką wartość lub wymagających szczególnych zabezpieczeń. Zasady układania obiektów w pojazdach muszą uwzględniać rozkład ciężaru, zabezpieczenie przed przemieszczaniem oraz dostęp do poszczególnych przedmiotów bez naruszania pozostałych. Zastosowanie różnych sposobów zabezpieczenia zależy od rodzaju obiektu i jego stanu zachowania, co pozwala na optymalne dostosowanie procedur do specyfiki przewożonych dóbr.

Ochrona w miejscu jest preferowana, gdy obiekt można skutecznie zabezpieczyć przed spodziewanymi zagrożeniami, natomiast ewakuacja jest konieczna przy ryzyku bezpośrednich działań lądowych lub długotrwałej okupacji. W przypadku ewakuacji kluczowe jest wcześniejsze wyznaczenie i przygotowanie zasobów przeznaczonych do ewakuacji w sytuacji kryzysowej. Decyzja powinna uwzględniać dostępne zasoby ludzkie i finansowe oraz specyfikę zagrożeń w danym regionie.

Realizacja procedur ochrony napotyka w praktyce szereg wyzwań wymagających systemowych rozwiązań.

Główne problemy w realizacji ochrony dóbr kultury dotyczą ograniczeń kadrowych, budżetowych oraz współpracy ze służbami zewnętrznymi. Kluczowe jest zapewnienie odpowiednich zasobów, procedur i finansowania, aby instytucje mogły skutecznie realizować swoje obowiązki prawne i chronić dobra kultury w czasie kryzysu. Skuteczne rozwiązania wymagają wykorzystania zewnętrznych źródeł wsparcia i budowania partnerstw międzyinstytucjonalnych.

Rozwiązanie: Programy szkoleniowe realizowane wspólnie przez muzea, służby ratownicze i uczelnie wyższe, obejmujące specjalistyczne kursy konserwatorskie oraz procedury ewakuacji dzieł sztuki.

Współpraca międzyinstytucjonalna pozwala na dzielenie kosztów szkoleń oraz wymianę doświadczeń między instytucjami o różnej specjalizacji. Kluczowe jest także włączenie do programów przedstawicieli służb mundurowych.

Rozwiązanie: Źródła finansowania zewnętrznego, w szczególności granty z Mechanizmu Finansowego EOG oraz programy Unii Europejskiej dedykowane ochronie dziedzictwa kulturowego.

Wspólne przedsięwzięcia kilku samorządów pozwalają na finansowanie większych projektów, takich jak regionalne magazyny ewakuacyjne czy zakup specjalistycznego sprzętu transportowego. Partnerstwa publiczno-prywatne mogą obejmować firmy transportowe i ubezpieczeniowe.

Rozwiązanie: Wspólne ćwiczenia ewakuacyjne i protokoły współpracy między instytucjami kultury a Państwową Strażą Pożarną i Ochotniczymi Strażami Pożarnymi, obejmujące praktyczne szkolenia z zakresu transportu dzieł sztuki.

Znajomość specyfiki transportu obiektów kulturalnych przez strażaków i ratowników jest kluczowa dla uniknięcia uszkodzeń podczas ewakuacji. Regularne ćwiczenia budują zaufanie i pozwalają na doskonalenie procedur w warunkach zbliżonych do rzeczywistych.

Skuteczne rozwiązanie tych wyzwań wymaga systematycznego podejścia i długoterminowego planowania.

Rozwiązanie: Prowadzenie wojny kosztuje, co sprawia, że nierzadko środki przeznaczane na ochronę dziedzictwa narodowego są znikome. Dlatego warto zarówno w okresie pokoju, jak i wojny współpracować z prywatnymi podmiotami jak np. szwajcarska Fundacja ALIPH, która inwestuje środki fundatorów w ochronę dzieł kultury na całym świecie.

Fundacja ta wspiera projekty ratowania zabytków zniszczonych przez konflikty zbrojne, katastrofy naturalne czy akty wandalizmu, oferując finansowanie na konserwację, odbudowę oraz zabezpieczenie dziedzictwa kulturowego. Współpraca z organizacjami pozarządowymi i międzynarodowymi pozwala na uzyskanie dodatkowych zasobów finansowych i eksperckich, które są niezbędne do skutecznej ochrony dóbr kultury. Równocześnie instytucje kultury i samorządy powinny dążyć do pozyskiwania środków z funduszy europejskich oraz krajowych programów wsparcia, które odpowiadają na potrzeby ochrony dziedzictwa narodowego.

Np. w kontekście wojny w Ukrainie ALIPH we współpracy z Zakładem Narodowym im. Ossolińskich wspierał m. in. ochronę unikatowych księgozbiorów w bibliotece narodowej we Lwowie.

Warto także rozwijać partnerstwa publiczno-prywatne angażując lokalne przedsiębiorstwa i społeczności w działania na rzecz ochrony i promocji kultury. Takie podejście zwiększa szanse zachowania najcenniejszych obiektów dla przyszłych pokoleń, nawet w obliczu ograniczonych budżetów i trudnych warunków wojennych.

Ochrona dóbr kultury na wypadek wojny stanowi integralny element bezpieczeństwa narodowego, wymagający kompleksowego przygotowania już w czasie pokoju. Nowe przepisy prawne nakładają konkretne obowiązki na samorządy i instytucje kultury, których realizacja musi zostać zakończona do końca 2026 roku.

Aby zacząć:

1. Przeprowadź inwentaryzację zbiorów – uporządkuj dokumentację muzealiów i zabytków w swojej instytucji zgodnie z wymaganiami art. 47 ustawy o obronie cywilnej.
2. Nawiąż współpracę ze służbami ratowniczymi – skontaktuj się z lokalną komendą PSP lub OSP w celu ustalenia protokołów współpracy w sytuacjach kryzysowych.
3. Zabezpiecz finansowanie – złóż wnioski o dofinansowanie ze źródeł zewnętrznych, w szczególności z programów UE i Mechanizmu Finansowego EOG.

Powiązane tematy: Planowanie przestrzenne uwzględniające ochronę zabytków, ochrona dóbr kultury współczesnej oraz cyfryzacja dziedzictwa jako element strategii ochrony.

• ● Mapa.zabytek.gov.pl – serwis prezentujący dane z krajowych rejestrów i ewidencji zabytków, wspierający inwentaryzację i identyfikację obiektów dziedzictwa na danym terytorium. Na stronie internetowej mapa.zabytek.gov.pl dostępne są wiarygodne dane o zabytkach, które stanowią cenne źródło informacji zarówno dla specjalistów, jak i osób zainteresowanych ochroną dóbr kultury.
• ● “Ochrona dóbr kultury w sytuacjach kryzysowych” – seria publikacji wydawanych przez Narodowy Instytut Dziedzictwa zawierająca szczegółowe wytyczne techniczne.
• ● Programy studiów podyplomowych oferowane przez uniwersytety w zakresie ochrony dziedzictwa w sytuacjach kryzysowych, dedykowane pracownikom instytucji kultury i służb ratowniczych.